گزارش محفل بزرگداشت حضرت آیتالله العظمی محمد اسحاق فیاض
مراسم بزرگداشت و تجلیل از مقام علمی والای حضرت آیتالله العظمی فیاض، به همراه رونمایی از آثار منتشرشده توسط «بنیاد اندیشه» در حوزه نوآوریهای فقهی آن فقیه فرزانه، دیروز مورخ ۱۹ سنبله ۱۴۰۵ در شهر قم با حضور گسترده علما، نخبگان، دانشجویان و فرهیختگان و نمایندگان دفاتر مراجع تقلید آیتالله فاضل بهسودی، آیتالله موحدی نجفی و آیتالله العظمی فیاض ره برگزار شد.
این مراسم با مدیریت اجرای دکتر قربانعلی هادی آغاز گردید. وی ضمن خوشآمدگویی به شرکتکنندگان، به صورت مختصر به ضرورت برگزاری چنین نشستهای علمی پرداخت و سپس از جناب آقای رحیمی، قاری بینالمللی قرآن کریم، دعوت به قرائت نمود. پس از قرائت آیات شریفه، مجری از دکتر توسلی غرجستانی رئیس ستاد برگزاری، دعوت کرد تا ضمن خوشآمدگویی، گزارشی از پیشینه و فعالیتهای این بنیاد ارائه دهد.
دکتر توسلی غرجستانی ضمن خوشآمدگویی به حضار و شرکت کنندگان محترم، در سخنان خود، سیر موفقیتهای علمی و فرهنگی بنیاد اندیشه در کابل را ترسیم کرد و خاطرنشان ساخت که این بنیاد در دوران فعالیت در کابل، موفق به انتشار بیش از ۸۰ عنوان کتاب (شامل مجموعههای چندجلدی) شده است. وی همچنین به فعالیتهای مستمر نشریات بنیاد از جمله فصلنامههای «اندیشه معاصر»، «ادبیات معاصر»، «نگاه معاصر»، «عدالت و امید»، «پایدیا» و هفتهنامه «سیمای خرد» در نمایندگی بامیان اشاره نمود.
وی با اشاره به چالشهای پس از سقوط افغانستان در سال ۱۴۰۰ و مهاجرت کدرهای علمی و اداری، تأکید کرد که بنیاد اندیشه با اتخاذ استراتژی «مقاومت فرهنگی»، علیرغم کمبود امکانات، تاکنون موفق به انتشار ۱۴ عنوان کتاب جدید، از جمله آثار ۸ جلدی آیتالله محقق خراسانی و همچنین 10 شماره فصلنامه عدالت و امید شده است. وی در پایان، چشمانداز فعالیتهای آتی بنیاد را تبیین نمود.
معناشناسی نواندیشی در فقه
در ادامه برنامه، نخستین سخنران، دکتر محمدعلی جویا، با موضوع «معنا و مفهوم نواندیشی در فقه» به سخنرانی پرداخت. وی در تبیین رویکردهای موجود در حوزه نواندیشی فقهی، سه دیدگاه اصلی را مطرح کرد:
۱. دیدگاه نخست: کفایت روشهای سنتی، ابزارها و روششناسی متداول (نظیر روش اجتهاد جواهری) برای پاسخ به مسائل نوپدید.
۲. دیدگاه دوم: لزوم ورود ابزارهای نوین به فرآیند اجتهاد (نظیر تاریخ، جامعهشناسی، فرهنگ و زبان) جهت پاسخگویی به فروعات جدید.
۳. دیدگاه سوم: ضرورت تحول در مبانی (کلامی، قرآنی و روایی)؛ چرا که تحول در ابزارها به تنهایی برای نواندیشی کافی نیست.
دکتر جویا با تشریح این رویکردها، آیتالله فیاض را از جمله فقهای نوآور در عرصه فقاهت معاصر دانست و با تحلیل ویژگیهای شیوه اجتهادی ایشان، وی را نمایندهای نوآور در قلمرو فقه سنتی و جواهری توصیف کرد.
نقش نشریه «عدالت و امید» در بازشناسی هویت
در ادامه، استاد سرور جوادی به تبیین فلسفه تأسیس نشریه «عدالت و امید» در کابل پرداخت. وی اظهار داشت هدف بنیاد از راهاندازی این نشریه، بازشناسی بزرگان و مشعلداران تاریخ هزاره بوده است؛ چهرههایی که با وجود نقش ستارهآسای خود در برهههای تاریک تاریخ، از دید همگان پنهان مانده بودند. وی افزود که وظیفه اصلی این نشریه، معرفی و تجلیل از این شخصیتهای شاخص است که تاکنون نیز با موفقیت به این امر پرداخته است.
بازشناسی جایگاه علمی و نقش اجتماعی آیتالله فیاض
استاد جوادی در بخش دیگری از سخنان خود، به تبیین دو الگوی ممکن در حوزه فقاهت پرداخت و رویکرد آیتالله فیاض را «رویکردی میانه» توصیف کرد؛ رویکردی که نه از واقعیتهای جامعه جدا و تجرید شده بود و نه با اصول، مبانی سنتی و میراث گرانسنگی که طی نسلها درخت فقاهت را در جهان تشیع پرثمر و تنومند ساخته است، بیگانه بود.
به گفته استاد جوادی، توجه آیتالله فیاض به نیازهای جامعهای که از دل آن برخاسته بود، گواهی بر این ضرورت است که «مرجعیت بومی» در جامعه امروز یک ضرورت مبرم است. وی تأکید کرد که وظیفه مرجعیت امروز فراتر از صدور فتواست؛ در شرایطی که بسیاری از نهادهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی دچار خلأ شدهاند، مرجعیت باید به پناهگاهی برای مردم و مدیریت امور آنان تبدیل شود.
تغییر نگاه به طلاب افغانستان
سخنران پایانی این محفل، استاد سرور دانش، معاون پیشین ریاستجمهوری و رئیس بنیاد اندیشه بود. وی با تأکید بر ضرورت پرداخت علمی به شخصیت و آثار بزرگان همچون آیتالله العظمی فیاض، به نقش برجسته ایشان در تغییر نگرش نسبت به طلاب افغانستان در حوزههای علمیه اشاره کرد.
استاد دانش سخنان خود را با ادای احترام به روان پاک شهدای افغانستان، علما و دانشمندان مبارز، از علامه شهید بلخی تا استاد شهید مزاری و شهدای دوره جهاد رهاییبخش افغانستان آغاز کرد. وی همچنین با درود به روان فقها و علمای بزرگ، بهویژه آیتالله محقق کابلی و آیتالله محمد اسحاق فیاض، ضمن ارج نهادن به مقام رهبری شهید جمهوری اسلامی ایران آیتالله خامنهای، از ایستادگی مردانه، شجاعانه و حکیمانه ایشان در برابر چالشها و حاکمیتهای جور، جهل و جنون زمانه به نیکی یاد کرد.
استاد دانش سخنان خود را در چند محور ادامه داد.
محور اول: جایگاه والای آیتالله فیاض
استاد دانش جایگاه آیتالله فیاض را در دو عرصه «علما و فقهای معاصر افغانستان» و «محیط علمی معاصر نجف»، ممتاز، یگانه و شامخ دانست. وی اظهار داشت: «میتوان آیتالله فیاض را زبدهترین مفسر مکتب نجف دانست که در قله علم و فقاهت ایستاده است.»
وی همچنین به رونمایی از دو اثر «از فیوضات فیاض» و فصلنامه «عدالت و امید» (ویژه بازخوانی آثار و اندیشههای آیتالله فیاض) اشاره کرد و گفت: این آثار که در سالگرد چهلم درگذشت ایشان منتشر شدهاند، اگرچه ممکن است کاستیهایی داشته باشند، اما آغازگر مسیری ارزشمند برای تقدیر از دانش و آگاهی ایشان هستند. سخن گفتن از فیاض، در واقع تجلیل از حضور پربار بیش از یک قرن مردم ما در حوزههای علمیه است.
استاد دانش در ادامه سخنان خود گفت: آیا این جای افتخار نیست که شخصیت عالیقدری مانند مفسر بینظیر قرآن آیتالله جوادی آملی بگوید این طلبه افغانی یعنی آخوند خراسانی هروی ارزگانی بود که الان دارد یک قرن است که که کفایه نوشته و صدسال است ما را به دنبالش میکشد. استاد دانش افزود من میخواهم حتی به سخنان آیت الله جوادی آملی اضافه کنم که تا چند صد سال دیگر هم نه تنها این آخوند خراسانی هروی بلکه فیاض غزنوی نیز تا چند صد سال دیگر تمام حوزات علمیه و مراکز دینی را به دنبال خود خواهد کشید و این افتخار و امتیاز کمی نیست.
وی همچنین خاطرنشان کرد که ملتها با تکیه بر علم و چهرههای برجسته علمی به قلهها میرسند و آیتالله فیاض با تکیه بر دانش خود، توانست ملت و کشورش را به قله افتخار رساند.
محور دوم: بحران زیستی و اجتماعی شیعیان و هزارهها در افغانستان
استاد دانش با ابراز تأسف از وضعیت کنونی افغانستان، خاطرنشان کرد که تمامی مردم این کشور، بهویژه جامعهی هزاره و شیعه، در تنگنای شدید اجتماعی، مذهبی و سیاسی قرار گرفتهاند که بقای معنوی و وجودی آنان را با تهدیدی جدی مواجه ساخته است. وی با اشاره به سیاستهای سرکوبگرانه، تبعیضآمیز و برخوردهای تکفیری رژیم طالبان که در متون و آثار این گروه نیز تصریح شده است، وضعیت امروز این جامعه را با دوران حاکمیت عبدالرحمن مقایسه کرد و بر رسالت وحدتآفرین علما و روحانیون در مواجهه با این بحران تأکید نمود.
وی در ادامه به اقدامات سیستماتیک علیه اقلیتهای مذهبی از جمله لغو قوانین احوال شخصیه اهل تشیع، حذف آنان از بدنه اداری کشور، مصادره و حکومتی اعلام شدن شهرکهای هزاره و شیعهنشین در ولایات کابل، غزنی، مزارشریف، هرات، دایکندی و بامیان، تعطیل کردن رسانههایی نظیر «راه فردا» و «تمدن»، تصرف حوزهی «خاتمالنبیین (ص)» و شهرک «امید سبز»، و همچنین فشار مستمر بر شهرکنشینان «نوآباد غزنی» و «جبرئیل هرات» پرداخت و آنها را از جمله شواهد تشدید فشار بر مردم صلحجو و مدنی هزاره و شیعه برشمرد.
محور سوم: پیام به نسل نوظهور طلاب (نسل فقاهت و سیاست)
استاد دانش در بخش پایانی سخنان خود، خطاب به نسل جدید طلاب، سه توصیه کلیدی را مطرح کرد:
۱. تعالی در اجتهاد: وی تأکید کرد هر طلبهای که دروس سطح عالی را پشت سر گذاشته و در مرحلهی درس خارج است، باید دستیابی به قلهی اجتهاد را هدف اصلی خود قرار دهد. وی هشدار داد که قناعت به سطوح پایینتر از اجتهاد (با وجود امکانات نسبی موجود)، نهتنها خیانت به خویشتن و ملت، بلکه از دست دادن فرصتی است که در گذشته کمتر برای مردم ما مهیا بود.
۲. خلاقیت و نواندیشی در فقه: وی خاطرنشان کرد که نسل سوم طلاب باید نگاهی خلاق و انتقادی به فقاهت داشته باشند؛ چرا که روشهای سنتی اجتهاد دیگر پاسخگوی چالشها و انتظارات روز نیست. از این رو، بازنگری در روشهای اجتهاد برای حفظ پویایی فقه، وظیفهی اصلی نسل جوان است.
۳. پیوند فقاهت و سیاست: استاد دانش توصیه کرد که نسل جدید طلاب جوان باید در عرصهی فقاهت، راه فیاض بزرگ و در عرصهی سیاست، راه شهید مزاری بزرگ را الگوی خود قرار دهند. وی معتقد است پیمودن همزمان این دو مسیر (فقاهت پویا و سیاست عدالتخواهانه)، ضرورت زمانه و عامل بقای ملت است و هر مسیر دیگری، تنها به انحراف و کجراهی منجر خواهد شد.
این محفل با رونمایی از دو اثر جدید بنیاد اندیشه، یعنی کتاب «از فیوضات فیاض» و فصلنامه «عدالت و امید» (ویژه بازخوانی اندیشهها و آثار آیتالله العظمی محمد اسحاق فیاض) به پایان رسید. همچنین تعدادی از این آثار میان شرکتکنندگان توزیع گردید. در پایان نیز، مراسم با قرائت دعای پایانی توسط آیتالله عارفی خاتمه یافت.
ستاد برگزاری مراسم
دانلود فایل:
تصاویر زیر را ببینید:
نظرتان را بنویسید: